Contravia » Obowiązek aktualizacji roszczeń wykonawcy

W praktyce realizacji kontraktów budowlanych opartych na Warunkach Kontraktowych FIDIC regularnie powraca pytanie o „żywotność” roszczeń Wykonawcy. W szczególności dotyczy ono sytuacji, w których po dokonaniu notyfikacji roszczenia Wykonawca przez dłuższy czas nie podejmuje dalszych działań procesowych lub kontraktowych. Pojawiają się wówczas oczekiwania, aby roszczenia zostały „zaktualizowane”, „zamknięte”, „potwierdzone jako nieaktualne” albo wręcz „wycofane”. Takie podejście, choć spotykane w praktyce kontraktowej, nie znajduje jednak oparcia ani w treści FIDIC, ani w obowiązujących przepisach prawa.

Brak instytucji wycofywania i wygaszania roszczeń w Subklauzuli 20.1 WK

Istotne znaczenie dla analizy tej problematyki ma Subklauzula 20.1 FIDIC, która reguluje tryb zgłaszania i procedowania roszczeń Wykonawcy. To właśnie w niej określono obowiązek terminowego powiadomienia o roszczeniu – w ciągu 28 dni od powzięcia informacji o jego podstawach oraz przedłożenia jego pełnej, szczegółowej postaci w ciągu 42 dni od dnia w którym Wykonawca dowiedział się (lub powinien był dowiedzieć się przy dołożeniu należytej staranności) o wydarzeniu lub okoliczności powodującej roszczenie. Subklauzula ta konstruuje roszczenie jako element sformalizowanej procedury kontraktowej, której celem jest umożliwienie jego merytorycznego rozpoznania i rozstrzygnięcia przez Inżyniera. Warunki Kontraktowe nie posługują się pojęciem „wycofania” roszczenia, nie wprowadzają procedury jego „zamykania” ani nie uzależniają dalszego bytu roszczenia od jego okresowej aktualizacji. Po prawidłowym dokonaniu notyfikacji roszczenie wchodzi do obiegu kontraktowego i pozostaje w nim do czasu jego formalnego rozstrzygnięcia zgodnie z mechanizmami przewidzianymi w kontrakcie.

Przedawnienie roszczeń a reżim kontraktowy FIDIC

Procedura roszczeniowa przewidziana w Warunkach Kontraktowych FIDIC funkcjonuje wyłącznie w ramach reżimu kontraktowego i nie może być utożsamiana z instytucją przedawnienia, która należy do sfery prawa powszechnie obowiązującego. Przedawnienie roszczeń nie jest bowiem mechanizmem kontraktowym, lecz konstrukcją prawa cywilnego, której zastosowanie oraz skutki zostały szczegółowo uregulowane w Kodeksie cywilnym. Warunki Kontraktowe FIDIC zawierają postanowienia modyfikujące reżim ustawowy odnoszący się przedawnienia roszczeń – poprzez wprowadzenie dodatkowego wymogu zgłoszenia roszczenia w ciągu 42 dni od powzięcia informacji o okolicznościach uzasadniających przedmiotowe roszczenie.

Zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego, podstawowy termin przedawnienia dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej wynosi trzy lata, przy czym co istotne koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego. Regulacja ta ma charakter generalny i znajduje zastosowanie także do roszczeń wynikających z realizacji kontraktów budowlanych, w tym kontraktów opartych na FIDIC. Początek biegu terminu przedawnienia należy natomiast wiązać z momentem, w którym roszczenie stało się wymagalne, a więc z chwilą, w której wierzyciel mógł skutecznie domagać się jego spełnienia. W kontekście roszczeń kontraktowych oznacza to moment, w którym Wykonawca dowiedział się lub przy zachowaniu należytej staranności powinien był dowiedzieć się o okolicznościach stanowiących podstawę roszczenia.

Równocześnie art. 119 Kodeksu cywilnego wprowadza bezwzględnie obowiązującą zasadę, zgodnie z którą terminy przedawnienia nie mogą być skracane ani przedłużane przez czynność prawną. Przepis ten ma charakter ius cogens, co oznacza, że strony umowy nie są uprawnione do umownego kształtowania długości terminu przedawnienia, ani w sposób bezpośredni, ani pośredni. W konsekwencji niedopuszczalne są zarówno postanowienia kontraktowe, jak i praktyki kontraktowe, które prowadziłyby do faktycznego skrócenia ustawowego terminu przedawnienia poprzez wprowadzenie mechanizmów „wygaszania” roszczeń, obowiązków ich okresowej aktualizacji czy uzależniania dalszego bytu roszczenia od czynności niewynikających z przepisów prawa.

Na tym tle należy jednoznacznie stwierdzić, że ani nadzór ani zamawiający nie są uprawnieni do stwierdzania przedawnienia roszczeń w toku realizacji kontraktu, ani tym bardziej do wywodzenia skutków prawnych z samego faktu upływu czasu. Przedawnienie następuje wyłącznie z mocy prawa, a jego skutkiem nie jest automatyczne wygaśnięcie roszczenia, lecz jedynie możliwość uchylenia się przez dłużnika od jego zaspokojenia poprzez podniesienie zarzutu przedawnienia.

Dobrowolne zrzeczenie się roszczenia

Jedyną sytuacją, w której roszczenie może przestać istnieć bez jego merytorycznego rozstrzygnięcia, jest dobrowolne zrzeczenie się roszczenia przez Wykonawcę. Zrzeczenie takie musi jednak wynikać z wyraźnej i jednoznacznej woli Wykonawcy. Jakakolwiek próba wymuszenia zrzeczenia się roszczeń naruszałaby zasadę swobody oświadczeń woli oraz równowagę kontraktową stron.

Wnioski

Podsumowując, Subklauzula 20.1 FIDIC nie daje podstaw do formułowania tezy o istnieniu obowiązku okresowej aktualizacji roszczeń ani o możliwości ich automatycznego wygasania. Roszczenia Wykonawcy, jeżeli zostały prawidłowo notyfikowane, pozostają w obiegu kontraktowym do czasu ich rozstrzygnięcia albo dobrowolnego zrzeczenia się. Same zaś roszczenia kontraktowe złożone z przekroczeniem terminu kontraktowego powinny być rozstrzygane przez Zamawiającego przy poszanowaniu zasad ogólnych prawa cywilnego.